مقدمه:
در احداث یک گلخانه، هدف اول باید به دست آوردن سود بالاتر باشد؛ بنابراین، بهترین طرح بايد نتيجه برآيند بين الزامات فنی باشد كه برخى از آن ها در تضاد با ديگرى است اما سود بيشترى را ايجاد مى كند.
مسلم است كه نوع گلخانه اى كه احداث مى شود، بسته به هدف اصلى گلخانه متفاوت خواهد بود. گلخانه اى كه بايد محصولات را در مقابل باران حفظ كند (محافظ در برابر باران) مانند آنچه در مناطق گرمسيرى وجود دارد، متفاوت از يک گلخانه معمولى در يک منطقه داراى اقليم
مديترانه اى يا عرض هاى شمالى يا اقليم نيمه بيابانى خواهد بود. علاوه بر آب و هواى محلى هر منطقه، نوع خاص گلخانه انتخاب شده، به نيازهاى آب و هواى زيستی گونه اى كه بايد پرورش داده شود بستگى خواهد داشت (نوع گلخانه مورد نياز براى توليد سبزى با نوع مورد نياز براى توليد گياهان زينتی متفاوت خواهد بود، چون آن ها نياز حرارتى و نورى متفاوتى دارند). شرايط اقتصادى – اجتماعى نيز روى نوع گلخانه انتخاب شده مؤثر است؛ به عنوان مثال، در بسيارى از موارد، محدوديت هاى سرمايه گذارى اوليه، گزينه هاى انتخاب گلخانه را محدود مى كند. دسترسی به كارگر، سطح مكانيزاسيون و اتوماسيون را تعيين خواهد كرد. اينكه محصول ساكن (گونه اى كه چرخه آنها در يک محل تكميل مى شود) يا متحرک (گياهان گلدانى) جنبه ديگرى است كه بايد به ويژه براى بهينه سازى استفاده از فضا، در نظر گرفته شود.
انواع گلخانه
تقسيم بندى هاى مختلفى براى انواع گلخانه وجود دارد. با توجه به شكل معمارى آنها، مى توان دو نوع اصلى را تشخيص داد:
١- گلخانه تك اتاقى يا تک دهانه كه شامل گلخانه اى است كه از ساختمان هاى ديگر جدا شده است.
٢- گلخانه چند اتاقى يا چنددهانه كه از مجموعه اى از گلخانه هاى به هم پيوسته توسط ناودان تشكيل شده است.
انواع چنددهانه امكان استفاده بهتر از خاک را فراهم مى كنند؛ احداث و گرم كردن آنها ارزان تر و نسبت سطح پوشش گخانه به سطح خاک در آنها پايين تر است.
از نظر شكل هندسی سقف، تفاوت هاى زيادى وجود دارد؛ سقف هاى منحنی ممكن است به شكل نيم دايره، نيم بيضی یا طاق رومى (طاق مخروطى) باشد. مشكل نصب شيشه روى اسكلت هاى منحنی، كاربرد آن ها را تا زمان پيدايش صفحات پلاستيک نيمه سفت يا فيلم هاى نرم محدود كرده بود. همچنين استفاده از چوب در اسكلت نيز استفاده از اشكال هندسی منحنی را به علت دشوارى احداث آنها، محدود كرده است. در مورد گلخانه هاى داراى سقف شيروانى، ممكن است سقف متقارن يا غير متقارن با زواياى متفاوت باشد كه به عرض جغرافيايى و شرايط محلى بستگی دارد.
گلخانه هاى داراى سقف مسطح كه ابتدا در گلخانه هاى نوع پارال (در جنوب اسپانيا متداول است) استفاده مى شد، در حال كاهش است. ديوارهاى جانبی در گلخانه هاى تک دهانه و چنددهانه مى تواند عمودى يا كمى مايل باشند كه دومى به خاطر عبور نور بيشتر بهتر است؛ اما اهميت آن با افزايش عرض گلخانه كم مى شود؛ اما عيب آن اين است كه به علت كاهش ارتفاع مفيد، كشت گونه هايى را كه به شكل عمودى تربيت مى شوند، محدود مى كند.
ساير انواع گلخانه ها كه به ندرت استفاده مى شوند، گلخانه هاى بادى هستند كه در آنها فيلم هاى پلاستيک پوششی به وسيله فشار هوا نگه داشته مى شوند و عناصر اسكلت به شكل قابل توجهى كاهش مى يابد. پنكه ها بايد به طور مداوم فشار لازم براى نگهدارى پلاستيک در محل خود را تأمين كنند. اين ايده، استفاده از آن ها را روى ساختارهاى سنتی گلخانه با پوشش پلاستيک دولايه باد شده با فشار هوا به وجود آورد. پوشش دولايه هزينه هاى گرمايش را كم مى كند و مقاومت بهترى در برابر باد دارد؛ اما نسبت به فيلم ساده، عبور نور را كاهش مى دهد.
انواع ديگر اسكلت، كاربرد تجارى بسيار كمى دارند.گلخانه هاى ساخته شده با اسكلت هاى معلق براى كاهش وزن سقف، مشكل مقاومت در مقابل بادهاى شديد را دارند و درنتيجه كاربرد آن ها گسترش اندكى يافته است.
گرچه گلخانه ها معمولاً در زمين هاى صاف قرار دارند، اما در برخى موارد (مانند ساحل جنوبى اسپانيا) آن ها در شيب هاى رو به جنوب (در نيمكره شمالى) احداث مى شوند كه نسبت به زمين صاف، از نور خورشيد زمستانى، استفاده بهترى دارند؛ گرچه اين موقعيت مكانيزاسيون را محدود مى كند، اما سطح سقف و ديواره جانبی سمت شمال، كمتر مى شوند و اين از نقطه نظر حرارتى در طول زمستان داراى مزيت است. به همين شكل، سطح خاک (يا خاک و ديوار تراس، اگر گخانه تراس بندى شده باشد) با تأثير مثبت روى اينرسی حرارتى بيشتر خواهد بود. علاوه بر اين، نسبت سطح پلاستيک پوششی به سطح خاک كاهش مى يابد كه اين امر اتلاف حرارت را كاهش مى دهد. عيب اين نوع گلخانه، علاوه بر مشكل مكانيزاسيون، لايه لايه شدن دما در طول روز (كه نيازمند تهويه مناسب است) و شب به علت وزن بالاى هواى سرد است كه در قسمت هاى پايين به صورت لايه در مى آيد.
نوع ديگر گلخانه كه در باغ هاى خانگی و به عنوان گلخانه تجارى در چين (گلخانه خورشيدى) معمول است، گلخانه يک طرفه است كه گلخانه به يک ديوار چسبيده است. در نيمكره شمالى گلخانه ها رو به جنوب هستند و ديوار در قسمت شمالى قرار دارد. اولين گلخانه هایی كه سالها قبل ساخته شدند، از اين نوع بودند كه ديوار شمالى اينرسی حرارتى ايجاد مى كرد. از اين نوع (مجموعه منفعل خورشيدى) در دهه هاى اخير به عنوان وسيله اى براى گرمايش خورشيدى ساختمانها استفاده شده است.
گلخانه هايى كه زيرزمينی يا نيمه زيرزمينی هستند، نسبت به گلخانه هاى سنتی امكان تنظيم دما را با نوسانات كمتر فراهم مى كنند. كاربرد آنها به كشت گونه هاى زينتی نيازمند دما و رطوبت بالا و يا گلخانه ازدياد نباتات محدود شده است. در محلى كه آن ها احداث مى شوند، نبايد سطح آب زيرزمينی بالا باشد و در مسير سيل قرار نداشته باشند. بسته به مواد پوششی مى توان انواع گلخانه هاى ذيل را تشخيص داد:
- شيشه
- پلاستيک
- فيلم نرم
- صفحات سفت
- ساده
- مشبک
پرده ها
گرچه امروزه معمولاً از اين تقسيم بندى استفاده نمى شود، اما گلخانه ها را مى توان طبق حداقل سطح دمايى كه آن ها مى توانند حفظ كنند، طبقه بندى كرد: ١- گلخانه سرد (۵ تا ٨ درجه سانتی گراد)
٢- گلخانه معتدل(۱۲ تا ۱۵ درجه سانتی گراد)
٣- گلخانه گرم(۲۰ تا ۲۵ درجه
سانتی گراد)
انتخاب محل گلخانه
در انتخاب محل گلخانه بايد جنبه هاى زير در نظر گرفته شود:
- توپوگرافى: به طور كلى، محل گلخانه بايد در جهت عرض مسطح و محور طولى اصلى شيب صفر تا ٠/۵٪ باشد (هرگز نبايد بيش از ١ تا ٢٪ باشد كه در اين صورت بايد تراس بندى شود)؛ اما در برخى موارد، اگر نوع گلخانه انتخاب شده به خوبى با طرح سازگار باشد، ممكن است طرح شيب دار در سمت جنوب (در نيمكره شمالى) مناسب باشد؛ كرجه استفاده از مكانيزاسيون در چنين وضعيتی (مثل گلخانه هاى كم هزينه واقع در شيب ساحل جنوبى اسپانيا) دشوار است. معمولاً در زمين هاى سراشيبی احداث چند گلخانه به شكلى كه محور آنها موازی منحنی تراز باشد، ترجيح داده مى شود. در هنگام احداث، تخليه و دفع آب بارندگى بايد در نظر گرفته شود تا از جمع شدن آب در گودال ها جلوگيرى شود.
- ريز اقليم محل انتخاب شده: بايد براى هواى سرد شب هاى آرام، زهكشی (مسير خروج) مناسب وجود داشته باشد و از ناحيه اى كه در آن خيلى مه اتفاق مى افتد، اجتناب كرد. محل بايد روشنايى خوبى داشته باشد و بدون سايه اندازى (ساختمانها يا تپه ها) باشد.
- حفاظت از بادهاى سرد (معمولاً بادهاى شمالى در نيمكره شمالى) با استفاده از بادشكنها يا استفاده از مزاياى توپوگرافى. اگر انتظار بارش برف وجود دارد، گلخانه بايد دور از درختان باشد تا از تجمع برف جلوگيرى شود.
- تأمين آب آبيارى به مقدار كافى و با كيفيت مورد نياز براى محصولى كه كشت خواهد شد.
- شرايط زهكشی مناسب محل: اين جنبه به ويژه در مناطق داراى بارندگى زياد مهم است. از محلى كه سطح ايستابى بالايى دارد، بايد اجتناب شود.
- خصوصيات مناسب خاک براى كاشت باغبانى، چه گياهان مستقيماً در خاک كاشته شوند و چه از خاک در داخل گلدان و ظروف كاشت استفاده شود.
- درصورتى كه گلخانه در نزديكى شهرها باشد، بررسی آلودگى هوا نه تنها به دليل تأثير آن بر گياهان مهم است، بلكه به علت بقاياى آن كه ممكن است روى گلخانه جمع شود و نور خورشید را کم کند ( گردوغبار کارخانه ها) یا اینکه ممکن است برای پوشش گلخانه مضر باشد، اهمیت دارد.
- فضا براى توسعه آينده يا تأسيسات جانبی (مثل مخازن آب براى جمع آورى آب باران يا ذخيره آب آبيارى) و ساختمانها (مثلا براى كار يا انبار يا دفتر).
- دسترسى به كارگر
- نزديكى به شبكه حمل ونقل (جاده ها، راه آهن)، ارتباطات (تلفن) وانرژی (گاز و برق).
- جهت: علاوه بر اجتناب از سايه تپه ها يا ساختمان هاى مجاور، بايد جهت بادهاى غالب در نظر گرفته شود كه اين بستگى به شكل و شيب سقف كلخانه دارد. معمولاً جهت طورى انتخاب مى شود كه حداكثر نور در گلخانه دريافت شود.
منبع: کتاب تکنولوژی و مدیریت گلخانه/ نویسنده: نیکاس کاستیلا / مترجم: دکتر منصور مطلوبی و همکاران
تهیه و تنظیم: سارا قنبرپور
(مدیر بخش تولید محصولات گلخانه ای)
